ذخایر انقلاب (عشایر)

ذخایر انقلاب (عشایر)

ارزیابی اثرات زیست محیطی اجرای طرح اسکان بر کیفیت زندگی عشایر شهرستان خواف

نوع مقاله : مقاله مستخرج از پایان نامه

نویسنده
دکتری جغرافیا و برنامه ریزی روستایی و مدیرکل امور عشایر استان خراسان رضوی، مشهد، ایران.
چکیده
یکی از مباحث مهمی که همواره در دهه‌های اخیر مطرح بوده، ساماندهی عشایر در کشور است که دارای اهداف مختلف اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی است. ساماندهی و اسکان عشایر، پیامدهای مثبت و منفی بسیاری دارد که می‌توان به اثرات زیست محیطی اشاره کرد. هدف از پژوهش حاضر، ارزیابی اثرات زیست‌محیطی اجرای طرح اسکان بر کیفیت زندگی عشایر شهرستان خواف در چهار کانون عشایری چاه زول، بنیاباد، نهور و ده خطیب، با استفاده از روش توصیفی است. در گردآوری اطلاعات از روش کتابخانه‌ای و میدانی استفاده شد. جامعۀ آماری پژوهش، تمامی 779 خانوار عشایری ساکن در چهار کانون بودند. برای تعیین حجم نمونه، از فرمول کوکران و برای انتخاب خانوارها از روش نمونه‌گیری تصادفی ساده استفاده شد. همچنین، برای تحلیل یافته‌ها، از نرم‌افزار SPSS و مدل تصمیم‌گیری چندمعیاره ویکور استفاده شد. بررسی اثرات زیست محیطی اجرای طرح‌های اسکان، نشان داد میزان عوامل اصلی تأثیرگذار بر کیفیت زندگی عشایر در کانون‌های توسعه در حد متوسط است. همچنین نتایج اولویت‌بندی با مدل ویکور نشان داد، اجرای طرح‌های اسکان، در کانون توسعۀ نهور با مقدار (0/0178 = Qi) و در کانون توسعۀ چاه زول با مقدار (0/791 = Qi) به ترتیب، بیشترین و کمترین اثرگذاری را بر تمام ابعاد زیست محیطی کیفیت زندگی عشایر داشته است. در انتها، پیشنهادات کاربردی منتج از نتایج پژوهش، جهت بهره برداری تصمیم سازان و تصمیم گیران این حوزه ارائه گردید.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

اداره­ کل امور عشایر خراسان رضوی. (1396). سیمای عشایر استان. مشهد: اداره­کل امور عشایر خراسان رضوی.
ازکیا، مصطفی. و غفاری، غلامرضا. (1388). توسعه روستایی با تأکید بر جامعه روستایی ایران. چاپ سوم، تهران: نشر نی.
اما­ن ­اللهی ­بهاروند، سکندر.، پاپلی­یزدی، محمدحسین.، فرهادی، مرتضی. و کیانی هفت­لنگ، کیانوش. (1383). میزگرد اقوام و هویت ایرانی (1). مطالعات ملی، 5(17)، 264-366. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.1735059.1383.5.17.11.0
پورطاهری، مهدی.، افتخاری، عبدالرضا رکن­الدین. و فتاحی، احدالله. (1390). ارزیابی کیفیت زندگی در نواحی روستایی (مطالعه موردی: دهستان خاوه شمالی، استان لرستان). پژوهش‌های جغرافیای انسانی، 43(2)، 13-33. https://jhgr.ut.ac.ir/article_24492.html
خراسانی، محمّدامین.، افشاری، حمید. و محمّدی، علی. (1400). بررسی تطبیقی شاخص‌های کیفیت زندگی عشایر در دوره‌های پیش و پس از اسکان ناشی از وقوع سیلاب (مورد مطالعه: روستای آزادگان، شهرستان جیرفت). پژوهش و فناوری محیط­زیست، 6(9)، 47-60. https://journal.eri.acecr.ir/Article/32106/FullText
خوارزمی، شهیندخت. (1383). کیفیت زندگی و الزامات عصر دیجیتال در ایران. پایگاه اطلاع رسانی علوم ارتباطات ایران، بازیابی شده از: [https://vista.ir/m/a/5dqmj]، تاریخ دسترسی (10 آبان 1403).
دهقانی، امین.، صیدایی، سید اسکندر. و شفقی، سیروس. (1391). سنجش و توسعه شاخص‌های کیفیت زندگی در کانون‌های اسکان عشایری، مطالعه موردی؛ کانون‌های اسکان عشایری استان‌های فارس و اصفهان. تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، 12(27)، 77-96. http://jgs.khu.ac.ir/article-1-674-fa.html 
ربانی­خوراسگانی، علی. و کیان­پور، مسعود. (1386). مدل پیشنهادی برای سنجش کیفیت زندگی (مطالعه موردی: شهر اصفهان). مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی (دانشگاه خوارزمی)، 15(۴)، ۱۰۸-۶۷. بازیابی شده از: [https://www.sid.ir/paper/8738/fa]، تاریخ دسترسی (10 آبان 1403).
Rounded Rectangle: 21..................................................................... فصلنامۀ ذخایر انقلاب (عشایر)، دورۀ سوم، شمارۀ 2رضوانی، محمّدرضا.، متکان، علی­اکبر.، منصوریان، حسین. و ستاری، محمّدحسین. (1388). توسعه و سنجش شاخص‌های کیفیت زندگی (مطالعه موردی: شهر نورآباد، استان لرستان). مطالعات و پژوهش‌های شهری و منطقه‌ای، 1(2)، 87-110. https://urs.ui.ac.ir/article_19942.html
ریاحی، وحید.، احمدی، راشد. و عزمی، آئیژ. (1392). بررسی تأثیر پروژه‌های اسکان در توسعه اقتصادی و اجتماعی عشایر، مطالعه موردی: استان کهگیلویه و بویراحمد. تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، 13(28): 95-112. http://jgs.khu.ac.ir/article-1-687-fa.html
سازمان امور عشایر ایران. (1396). آیین‌نامه ساماندهی عشایر (تصویب‌نامه هیات وزیران به انضمام مصوبات شورای عالی عشایر در سال‌های 95-88). تهران: سازمان امور عشایر ایران. بازیابی شده از: [https://ashayer.ir/آیین-نامه-ساماندهی-عشایر]، تاریخ دسترسی (10 آبان 1403).
سجاسی ­قیداری، حمداله.، گروسی، عطیه.، مرادی، کبریا. و مهدوی، داوود. (1400). سنجش و ارزیابی کیفیت محیطی فضای عمومی روستاهای مقصد در جذب گردشگران (مطالعۀ موردی: روستاهای هدف گردشگری شهرستان طرقبه و شاندیز). پژوهش‌های جغرافیای انسانی، 2(53)، 499-520. https://doi.org/10.22059/jhgr.2020.293617.1008044
شاطری، مفید. و حجی‌پور، محمّد. (1391). اثرات طرح‌های اقتصادی و اجتماعی سکونتگاه‌ها بر جوامع عشایری (مطالعه میدانی: شهرک نازدشت سربیشه در استان خراسان جنوبی). نگرش های نو در جغرافیای انسانی (جعرافیای انسانی)، 3(2)، 29-17. بازیابی شده از: [https://www.sid.ir/paper/472889/fa]، تاریخ دسترسی (10 آبان 1403).
شفیق، مهدی. (1372). برنامه توسعه جامعه عشایری، طرح تدوین نظام بهره‌برداری از مراتع. جلد ششم، تهران: معاونت آموزش و تحقیقات، ورزات جهاد سازندگی.
صیدزاده، حیدر. و رضایی، جعفر. (1395). مقایسه وضع درآمدی عشایر اسکان‌یافته و شناسایی عوامل ایجادکننده تفاوت‌های درآمدی در دو وضعیت کوچندگی و اسکان در استان ایلام. روستا و توسعه، 19(3)، 77-100. https://doi.org/10.30490/rvt.2016.59471
ضرابی، اصغر.، رزم‌پوری، علی­اکبر.، علیزاده­اصل، جبار. و نوری، محمّد. (1393). سنجش و ارزیابی شاخص کیفیت زندگی در شهرهای متوسط اندام (نمونه مورد مطالعه: شهر یاسوج). برنامه‌ریزی فضایی (جغرافیا)، 4(3)، 15-36. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.22287485.1393.4.3.2.0
ضیاء­توانا، محمّدحسن. و توکلی، جعفر. (1386). اسکان عشایر و تخریب مراتع در استان چهارمحال­و­بختیاری: مطالعه موردی شهرک‌های عشایری شَرمک، چِلگرد و لُشتر. روستا و توسعه، 10(2): 33-62. https://rvt.agri-peri.ac.ir/article_59306.html
عبدالهی، محمّد. (1386). اسکان عشایر و توسعه و بهبود حیات اجتماعی آنان در ایران. نامۀ علوم اجتماعی، 1(3)، 19-53. https://jnoe.ut.ac.ir/article_26982.html
علی­زاده، جابر.، برقی، حمید.، رحیمی، حمزه. و افشاری­پور، علی. (1392). سنجش و ارزیابی کیفیت زندگی در نواحی با استفاده از تکنیک روش تشابه به گزینه ایده‌آل فازی مطالعه موردی: دهستان میانده- استان فارس. پژوهش‌های روستایی، 4(3): 615-640. https://doi.org/10.22059/jrur.2013.36496
فتاحی، احدالله.، خراسانی، محمّدامین. و پایدار، ابوذر. (1391). کیفیت زندگی و توسعه انسانی. تهران: انتخاب.
فرجزاده، حسن.، مهدوی، داوود. و نظری، ام­کلثوم. (1396). بررسی و تحلیل آثار و پیامدهای اسکان عشایر بر تخریب مراتع. سومین کنفرانس بین­المللی علوم جغرافیایی، 9 آبان (1395)، شیراز، ایران. https://civilica.com/doc/586939
قادرمرزی، حامد.، جمینی، داوود. و جمشیدی، علیرضا. (1395). توزیع فضایی کیفیت زندگی در سکونتگاه‌های روستایی شهرستان روانسر. مسکن و محیط روستا، 155(35)، 93-108. http://jhre.ir/article-1-1048-fa.html
قاضی‌زاده­، سیّدحمید. (1377). چگونگی، علل و آثار اسکان ایلات شمال خراسان 1320- 1299 هـ.ش. پایان­نامه انتشارنیافته کارشناسی ارشد تاریخ، استاد راهنما: سیّدهاشم آقاجری، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس (شماره شناسه: 68956).
قالیباف، محمّدباقر.، روستایی، مجتبی.، رمضان‌زاده لسبویی، مهدی، طاهری، محمّدرضا. (1390). ارزیابی کیفیت زندگی شهری، (مطالعه موردی: محله یافت­آباد)، جغرافیا، 9(31): 33-53. https://mag.iga.ir/article_253528.html
Rounded Rectangle: جعفری (1403). ارزیابی اثرات زیست‌محیطی اجرای طرح اسکان ....................................................22کاظمی­ کرد علیوند، سمانه. (1393). سنجش و ارزیابی کیفیت زندگی در نواحی روستایی با تاکید بر طرح های هادی روستایی (مطالعه موردی، بخش مرکزی شهرستان خرم­آباد). پایان­نامه انتشارنیافته کارشناسی ارشد، استاد راهنما: ارسطو یاری­حصار و استاد مشاور: وکیل حیدری ساربان، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه محقق اردبیلی.
کرم ­پور، امرالله. (1381). اسکان عشایر یک تطور درون­زا. فصلنامه عشایر ذخـایر انقـلاب، شماره 31، 29-54.
کوچکی‌نژاد، فاطمه.، رمضان‌زاده لسبوئی، مهدی.، معصوم‌پور سماکوش، جعفر. فتاحی، احدالله. (1390). بررسی و سنجش کیفیت زندگی در نواحی روستایی بخش مرکزی شهرستان کرمانشاه. چشم‌انداز جغرافیایی (مطالعات انسانی)، 6(14)، 120-138. https://sanad.iau.ir/journal/jshsp/Article/519588?jid=519588
محمّدپور، احمد. (1383). مقدمه‌ای بر روش‌ها و سیاست‌های توسعه و ساماندهی عشایر کشور از دیدگاه توسعه انسانی، توسعه پایدار و انسان شناسی توسعه: ارائه یک مدل ترکیبی و کاربردی. همایش ملی ساماندهی جامعه عشایر ایران، 23 اریبهشت (1383)، تهران. بازیابی شده از: [https://civilica.com/doc/352469]، تاریخ دسترسی (10 آبان 1403).
محمّدی‌زاده، مینا.، نوروزی، اصغر. و مهدوی، داوود. (1396). مقایسه کیفیت زندگی عشایر اسکان­یافته و اسکان­نیافته شهرستان کوهرنگ (با تاکید بر ابعاد اجتماعی). دومین کنفرانس بین­المللی علوم جغرافیا، 11 آبان (1395)، اردبیل، ایران. https://civilica.com/doc/596711 
مرکز آمار ایران. (1399). خلاصه نتایج ثبت پایه جمعیت عشایر کوچنده کشور، تهران: ریاست جمهوری، سازمان برنامه و بودجه کشور، مرکز آمار ایران. بازیابی شده از: [https://amar.org.ir/statistical-information/statid/23344]، تاریخ دسترسی (10 آبان 1403).
مهدوی، مسعود. و طاهرخانی، مهدی. (1383). کاربرد آمار در جغرافیا. تهران: انتشارات قومس.
میرعالی، مریم.، امیدی، علیرضا. و مرادی، محمّدرضا. (1397). بررسی رابطه بین کیفیت زندگی کاری با سلامت سازمانی معلمان تربیت بدنی شهر اصفهان، دومین همایش ملی دستاوردهای علوم ورزشی و سلامت، 3 آبان (1397)، دانشگاه علوم پزشکی اهواز، اهواز، خوزستان. بازیابی شده از: [https://civilica.com/doc/813154]، تاریخ دسترسی (10 آبان 1403).
نکونام، هاله. (1394). تحلیل و ارزیابی کیفیت محله جدید شهرک راه آهن (منطقه 22 تهران) با تاکید بر محله پایدار و برنامه‌ریزی برای بهبود آن. پایان­نامه انتشارنیافته کارشناسی­ارشد، استاد راهنما: منوچهر طبیبیان، دانشکده شهرسازی، پردیس هنرهای‌ زیبا‌. بازیابی شده از: [https://lib.ut.ac.ir/faces/search/bibliographic/biblioFullView.jspx?_afPfm=-96mu1z077]، تاریخ دسترسی (10 آبان 1403).
نیازی، محسن. و دلال خراسانی، محمّد. (1391). تبیین عوامل اجتماعی و فرهنگی مؤثر بر کیفیت زندگی شهروندان. مطالعات فرهنگی و ارتباطات، 8(27)، 198-229. https://www.jcsc.ir/article_15611.html
Alerstam, T., Hedentrom A., & Akesson. S. (2003). Long-distance migration: evolution and determinants. Oikos, 103(2), 247-260. https://doi.org/10.1034/j.1600-0706.2003.12559.x
Bień B., & Bień-Barkowska, K. (2016). Objective drivers of subjective well-being in geriatric inpatients: mobility function and level of education are general predictors of self-evaluated health, feeling of loneliness, and severity of depression symptoms. Quality of Life Research, 25(12), 3047-3056. https://doi.org/10.1007/s11136-016-1355-x
Bruggemann, B. R., Garlipp, P., Haltenhof, H., & Seidler, K. P. (2007). Quality of life and social support as outcome characteristics of a psychiatric day hospital. German journal of psychiatry, 10(3), 58-68.  https://psycnet.apa.org/record/2008-12205-002
Elkinton, J. R. (1966). Medicine and the quality of life. Annals of Internal Medicine, 64(3), 711-714. https://doi.org/10.7326/0003-4819-64-3-711
Fryxell, J. M., & A. R. E., Sinclair. (1988). Causes and consequences of migration by large herbivores. Trends in Ecology and Evolution, 3(9), 237-241. https://doi.org/10.1016/0169-5347(88)90166-8
Larsen, K., & Hassan, M. (2003). Sedentarization of Nomadic People: The Case of Study Hawawir in Um Jawasir Northern Sudan. Dry Lands Coordination Group (DCG), Report No. 24. Retrieved from [https://depotbib.bib.no/cgi-bin/m2?mode=p&tnr=972134]. (Access Date: 31 October. 2024).
Moons, P., Budts, W., & De Geest, S. (2006). Critique on the conceptualisation of quality of life: a review and evaluation of different conceptual approaches. International Journal of Nursing Studies. 43(7), 891-901. https://doi.org/10.1016/j.ijnurstu.2006.03.015
Rudi, M. (2017). Nomad Military Power in Iran and Adjacent Areas in the Islamic Period. Iranian Studies, 50(5), 745-748. https://doi.org/10.1080/00210862.2017.1322932
Teitelbaum, C. S., & Mueller, T. (2019). Beyond Migration: Causes and Consequences of Nomadic Animal Movements. Trends in Ecology & Evolution, 34(6), 569-581. https://doi.org/10.1016/j.tree.2019.02.005